Orta Doğu çatışmaları arzı tehdit ederken Hormuz Boğazı üzerinden sevkiyat durmuş durumda. Analistler Brent’in 100 dolar sınırını aşabileceğini ve uç senaryolarda 200 dolara kadar varabileceğini konuşuyor.
Olaylar ve piyasaya etkileri
ABD ile İran arasındaki savaş ilerledikçe dünya enerji dengeleri kırılganlaşıyor. Hormuz Boğazı üzerinden dünya petrol ihracatının yaklaşık üçte birinin geçtiğini hatırlatmak gerekir ve şu anda bu geçişler neredeyse durmuş durumda. Körfez ülkelerindeki operasyonel baskı artarken Katar LNG üretiminin drone saldırıları sonrası geçici olarak durdurulması, küresel LNG arzına da önemli bir tehdit oluşturuyor. Yaklaşık yüzde 20 civarında küresel LNG ihracatı bu bölgeden yapılıyor ve aynı deniz yoluyla ilerliyor.
JPMorgan Chase’in küresel emtia araştırmaları başkanı Natasha Kaneva, bu savaşın daha önce öngörülen “nadiren karşılaşılan bir kesinti olmayacağı” varsayımını bozduğunu söylemişti. Savaşın şu ana kadarki etkisi, strait boyunca gemi trafiğini neredeyse tamamen dondurdu ve modern deniz ticaretinde şimdiye kadar görülen en dalgalı dönemlerden biri olarak değerlendiriliyor.
Piyasa hareketlerinde de yankı görüldü: Crude (ham petrol) fiyatları Pazartesi günü %6’nın üzerinde yükselirken, aynı gün erken saatlerde artış %12’yi aşmıştı. Avrupa doğal gazı ise %40’ın üzerinde sıçradı. Piyasalar, savaşın ne kadar sürmesine ve İran’ın enerji altyapısına yönelik saldırılarının yayılmasına bağlı olarak daha da sertleşeceğini öngörüyor.
Fiyat senaryoları: Ne beklenebilir?
Analistler, Bank of America önderliğinde Brent petrolün varil başına 100 doların üzerine çıkabileceğini belirtirken, Avrupa gazı da 60 euro/MWh seviyesini aşabilir diyor. Uzun süreli bir kesinti halinde Brent için ek olarak 40–80 dolar aralığında bir yükseliş ihtimali masada.
Endüstri modellerine göre savaş üç haftadan uzun sürerse, Körfez ülkelerinin depolama kapasitesi problemi baş gösterebilir; bazı üreticiler üretimi kısabilir ve Brent, 120 dolar seviyelerine yaklaşabilir. Eğer Hormuz Boğazı’nın tamamen kapanması söz konusu olursa (mineler ve anti-gemi füzeleri ile), fiyatlar için yaklaşık 200 dolar/baril gibi uç seviyeler öngörülebilir.
Geçmişle bağlar ve riskler
Geçmişe bakıldığında, bir varil petrolün yüz dolar bandını aşması, Rusya’nın Ukrayna işgali sonrası 2022’de gerçekleşmişti; bu dönemde benzin fiyatları ABD’de rekorların üzerine çıkmıştı. Kaneva, İran’da siyasal bir çöküşün arzı daha da kırılgan hale getirebileceğini vurguluyor; İran’ın günlük üretimi yaklaşık 3 milyon varil civarında ve iç politik karışıklık çıkması halinde bu üretim riske girer ve fiyatlar önemli ölçüde yükselir diyor.
Düşük senaryo da mevcut: çatışmalar hızla sona ererse, Bank of America’ya göre petrol 60–70 dolar/varil civarında toparlanabilir; kısa vadede talep baskısı kırılmadan gaza basılmazsa bile arz güvenliği açısından dalgalanma sürüyor.
İran tarafında riskler ve ne bekleniyor?
Eski İran ulusal güvenlik danışmanı Ali Larijani, ABD-İsrail ortak operasyonuna karşı görüşmelerin sürdürülmediğini ifade etti ve bölgede gereksiz bir savaşa kapı aralandığını belirtti. Kaneva ise olası iç siyasi çöküşün arzı çok daha ciddi şekilde tehdit edebileceğini işaret etti; İran, küresel enerji dengesinde kritik bir aktör olmaya devam ediyor.
Bu tabloda tüketici tarafı da etkileniyor. ABD’de sürülen sürücülerin yakıt maliyetlerinde kısa vadeli artışlar beklenebilir; ham petrol maliyetlerindeki yükselişler benzine de yansıyarak perakende fiyatlarda sınırlı da olsa baskı yaratabilir.
Not: Tarihe bakıldığında, kısa vadede enerji piyasasında sert hareketler görülebilir; ancak savaşın süresi, taraflar arasındaki jeopolitik riskler ve küresel talep dengeleri belirleyici olacaktır.