İran’daki gelişmeler petrol ve finans piyasalarında kırılganlığı artırabilir; Venezuela kadar hızlı bir etkisi yok. Uzmanlar, belirsizliğin küresel fiyatları daha çok zorlayacağını söylüyor.
Enerji ve kaynak uzmanları, İran’ın OPEC içindeki konumu ve günlük ihracatının yaklaşık iki milyon varil (varil/gün) düzeyinde olması nedeniyle, bu ülkedeki herhangi bir gerilim dalgasının dünya petrol ve finansal piyasalarını çok daha geniş çapta etkileyebileceğini vurguluyor. Venezuela’nın üretimi ise yaklaşık 350 bin varil/gün civarında kalırken, talep payı da yaklaşık %1 civarında değerlendiriliyor. Bu fark, İran’da bir kriz çıkması halinde piyasalara yansıyan risk priminin çok daha sert yükselmesine yol açabilir.
İran ve Venezuela arasındaki farklar
İran, OPEC içinde üçüncü en büyük üretici olarak küresel petrol talebinin yaklaşık %4’ünü karşılıyor. Buna karşılık Venezuela, küresel talebin yalnızca yaklaşık %1’ini karşılıyor ve üretim kapasitesi kısa vadede Venezuela için sınırlı kalıyor. Günlük ihracat arasındaki bu fark, olası üretim kesintilerinin etkisini doğrudan belirliyor. Ayrıca, küresel petrol piyasalarının %25’i kadarını dolaştıran Bandar Hormuz Boğazı’ndan geçişler de İran’da bir kriz çıkması halinde fiyatlarda olağanüstü bir yükselişe yol açabilir.
Yaptırımlar, refineriler ve midstream darboğazları
İran ve Venezuela, uluslararası yaptırımların baskısı altında bulunuyor. Bu durum, ihracat için gerekli teknolojilere erişimi kısıtlıyor, rafinerilerde üretim kalitesinin Batı müşterilerinin beklentilerini karşılayamaması ve midstream (taşıma, depolama ve ham petrolün ilk işlenmesi) operasyonlarında maliyetleri artırıyor. Bu süreçte refineri ve altyapı yatırımları da zayıflıyor; uzun vadede üretkenliği sınırlı tutuyor. Güçlü küresel yaptırımlar, İran’ın depolama ve taşıma kapasitesi üzerinde kayda değer baskı kuruyor.
İran’ın lojistik avantajı ve yağan sansürler
İran’ın gölge filo olarak adlandırılan gemi filosu, yaptırımları aşmada kilit bir rol oynuyor. Geniş yüzen depolama alanları, özellikle Southeast Asia bölgesindeki alıcılara yakın konumda bulunuyor ve bu operasyonlar genellikle kısa sürede düşük maliyetli taşıma çözümleri sunuyor. İran’ın gemi filosu, National Iranian Tanker Company tarafından yönetiliyor ve satılan petrolün sahada temizlenemeyen kısımlarını uygun bayrak taşıyan gemilere transfer ederek müşterilere ulaştırmayı kolaylaştırıyor. Bunlar, yaptırımlara karşı bir çeşit “gölge lojistik” olarak tanımlanıyor.
Kriz senaryoları ve piyasa etkileri
Goldthau, İran’da üretimin kısa vadede kesintiye uğraması halinde petrol fiyatlarının hızla yükselebileceğini, ancak uzun vadede diğer üreticilerin boşluğu doldurabileceğini belirtiyor. Uluslararası Enerji Ajansı (IEA) gibi kurumlar da piyasaları sakinleştirmek için stratejik petrol rezervlerini devreye sokabilir. Ancak en büyük risk, Hormuz Boğazının kapanmasıyla birlikteliğinde ortaya çıkıyor. JPMorgan gibi yatırım bankaları, bu senaryonun petrol fiyatlarını kısa sürede 120 dolar seviyelerine taşıyabileceğini öne sürüyor. Ayrıca Hormuz üzerinden sevk edilen küresel LNG’nin yaklaşık %20’sinin etkilenmesi, Avrupa’da gaz fiyatlarını da yukarı çekebilir.
Bir diğer kritik faktör, bölgesel aktörlerin dahil olması ihtimali. İran’ın üretimini tamamen durdurması halinde bölgesel güç dengeleri yeniden şekillenecek ve bu durum sadece petrol değil, enerji güvenliği ve finansal istikrar üzerinde de ciddi gerilimler doğuracaktır. Uzmanlar, şu anda bile Finansiye piyasalar ile petrol piyasalarının birbirine bağlı hareket ettiğini ve bir adım geride olmanın maliyetlerini büyüttüğünü vurguluyor.
